Wprowadzenie
Rosnące ceny surowców, nowe regulacje środowiskowe oraz oczekiwania klientów sprawiają, że coraz więcej przedsiębiorców spotyka się z pojęciem gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ). Jest to jeden z kluczowych elementów Europejskiego Zielonego Ładu i kierunek rozwoju gospodarki Unii Europejskiej na najbliższe lata.
GOZ nie jest pojedynczym obowiązkiem ani odrębną ustawą. To model prowadzenia działalności gospodarczej, który wpływa na projektowanie produktów, gospodarowanie odpadami, wykorzystanie surowców, opakowania oraz sposób organizacji procesów produkcyjnych. W praktyce coraz więcej nowych przepisów – takich jak PPWR, system kaucyjny czy rozszerzona odpowiedzialność producenta (ROP) – realizuje właśnie założenia gospodarki o obiegu zamkniętym.
1. Czym jest gospodarka o obiegu zamkniętym?
Gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ), nazywana również gospodarką cyrkularną (Circular Economy), to model, którego celem jest jak najdłuższe utrzymanie produktów, materiałów i surowców w obiegu gospodarczym.
W przeciwieństwie do tradycyjnego modelu „wyprodukuj – użyj – wyrzuć”, GOZ zakłada:
- ograniczanie zużycia surowców,
- wydłużanie życia produktów,
- naprawę i ponowne wykorzystanie,
- recykling materiałów,
- minimalizowanie ilości powstających odpadów.
Dzięki temu zmniejsza się zapotrzebowanie na surowce naturalne oraz ogranicza ilość odpadów trafiających do środowiska.
2. Kogo dotyczy GOZ?
Choć pojęcie GOZ często kojarzy się z dużymi zakładami przemysłowymi, w rzeczywistości dotyczy niemal każdego przedsiębiorcy.
Największe znaczenie ma dla:
- producentów,
- importerów,
- dystrybutorów,
- firm handlowych,
- przedsiębiorstw budowlanych,
- branży spożywczej,
- producentów opakowań,
- firm logistycznych,
- przedsiębiorstw gospodarujących odpadami.
Coraz częściej również mikro i małe przedsiębiorstwa muszą dostosowywać swoją działalność do zasad gospodarki cyrkularnej, zwłaszcza jeśli współpracują z dużymi kontrahentami wymagającymi spełnienia standardów środowiskowych.
3. Na jakich zasadach opiera się GOZ?
Jednym z podstawowych założeń gospodarki o obiegu zamkniętym jest tzw. zasada 6R, obejmująca:
Refuse – rezygnuj z niepotrzebnych produktów i materiałów,
Reduce – ograniczaj zużycie surowców,
Reuse – używaj ponownie,
Repair/Recover – naprawiaj i odzyskuj wartość produktów,
Recycle – poddawaj materiały recyklingowi,
Rethink – projektuj procesy i produkty w sposób bardziej efektywny środowiskowo.
W praktyce oznacza to zmianę sposobu projektowania produktów oraz organizacji całego procesu produkcyjnego.
4. Jakie obowiązki wynikają z GOZ?
Sama koncepcja GOZ nie nakłada na przedsiębiorców jednego konkretnego obowiązku. Jest ona jednak realizowana poprzez liczne przepisy prawa krajowego i unijnego.
W zależności od rodzaju działalności przedsiębiorca może być zobowiązany do:
- prowadzenia ewidencji odpadów,
- wpisu do rejestru BDO,
- osiągania wymaganych poziomów odzysku i recyklingu,
- ograniczania ilości odpadów,
- stosowania opakowań nadających się do recyklingu,
- zwiększania udziału materiałów pochodzących z recyklingu,
- realizacji obowiązków wynikających z PPWR,
- dostosowania działalności do systemu kaucyjnego,
- wykonywania obowiązków związanych z rozszerzoną odpowiedzialnością producenta (ROP).
Zakres obowiązków zależy od rodzaju prowadzonej działalności oraz produktów wprowadzanych na rynek.
5. Jak GOZ wpływa na działalność przedsiębiorstwa?
Wdrażanie zasad gospodarki o obiegu zamkniętym często wymaga zmian organizacyjnych i technologicznych.
Najczęściej obejmują one:
- ograniczenie ilości odpadów produkcyjnych,
- wykorzystanie surowców wtórnych,
- optymalizację procesów produkcyjnych,
- zmniejszenie zużycia energii,
- ograniczenie zużycia wody,
- projektowanie produktów łatwiejszych do naprawy i recyklingu,
- stosowanie opakowań o mniejszej masie.
Coraz częściej działania te wynikają nie tylko z przepisów prawa, ale również z wymagań klientów i partnerów biznesowych.
6. Jakie korzyści daje wdrożenie GOZ?
Wbrew powszechnemu przekonaniu gospodarka o obiegu zamkniętym nie oznacza wyłącznie dodatkowych obowiązków.
Jej wdrożenie może przynieść przedsiębiorstwu wiele korzyści, takich jak:
- zmniejszenie kosztów zakupu surowców,
- ograniczenie ilości odpadów,
- niższe koszty zagospodarowania odpadów,
- większa efektywność procesów produkcyjnych,
- poprawa wizerunku przedsiębiorstwa,
- łatwiejsze spełnienie wymagań kontrahentów,
- lepsze przygotowanie do nowych regulacji środowiskowych,
- zwiększenie konkurencyjności na rynku.
W wielu branżach działania zgodne z zasadami GOZ stają się elementem przewagi konkurencyjnej oraz warunkiem udziału w przetargach i współpracy z międzynarodowymi partnerami.
7. Jakie są najczęstsze błędy przedsiębiorców?
Podczas audytów środowiskowych często spotykane są następujące nieprawidłowości:
- brak analizy możliwości ograniczenia ilości odpadów,
- projektowanie opakowań bez uwzględnienia wymagań recyklingu,
- niewykorzystywanie surowców wtórnych mimo takiej możliwości,
- brak monitorowania nowych przepisów dotyczących gospodarki cyrkularnej,
- niewłaściwa segregacja odpadów,
- traktowanie GOZ wyłącznie jako obowiązku związanego z odpadami.
W praktyce gospodarka o obiegu zamkniętym obejmuje znacznie szerszy zakres działań niż sama gospodarka odpadami.
8. Dlaczego warto przygotować firmę do wymagań GOZ?
Kolejne unijne regulacje coraz częściej odwołują się do zasad gospodarki o obiegu zamkniętym.
Przygotowanie przedsiębiorstwa już teraz pozwala:
- ograniczyć koszty przyszłych dostosowań,
- łatwiej wdrożyć wymagania PPWR i systemu kaucyjnego,
- poprawić efektywność wykorzystania surowców,
- ograniczyć ilość odpadów,
- zwiększyć zgodność działalności z przepisami środowiskowymi,
- przygotować przedsiębiorstwo do oczekiwań klientów oraz instytucji finansowych.
Regularna analiza procesów produkcyjnych i gospodarki materiałowej pozwala nie tylko spełnić wymagania prawne, ale również uzyskać wymierne oszczędności.
9. Czy można uzyskać dofinansowanie na wdrażanie gospodarki o obiegu zamkniętym?
Wdrażanie rozwiązań zgodnych z zasadami gospodarki o obiegu zamkniętym często wiąże się z koniecznością poniesienia nakładów inwestycyjnych. Dotyczy to m.in. modernizacji procesów produkcyjnych, ograniczenia zużycia surowców, wdrożenia nowych technologii, wykorzystania materiałów pochodzących z recyklingu czy zmiany sposobu projektowania produktów i opakowań.
Przedsiębiorcy z sektora mikro, małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) mogą ubiegać się o wsparcie finansowe w ramach wybranych programów krajowych i europejskich wspierających transformację w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym.
Jednym z takich instrumentów jest program Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG), w ramach którego realizowane jest działanie „Gospodarka o obiegu zamkniętym w MŚP”. Celem programu jest wsparcie przedsiębiorstw we wdrażaniu rozwiązań zwiększających efektywność wykorzystania surowców, ograniczających ilość odpadów oraz zmniejszających negatywny wpływ działalności na środowisko.
Oprócz programu FENG przedsiębiorcy mogą korzystać również z wybranych programów regionalnych finansowanych z Funduszy Europejskich oraz innych instrumentów wsparcia oferowanych przez instytucje krajowe. Zakres dofinansowania oraz warunki udziału zależą od aktualnie prowadzonych naborów.
Przed podjęciem decyzji o ubieganiu się o dofinansowanie warto przeprowadzić analizę działalności przedsiębiorstwa oraz ocenić, które inwestycje mogą przyczynić się do realizacji założeń gospodarki o obiegu zamkniętym i jednocześnie spełniać kryteria programów pomocowych.
Podsumowanie
Gospodarka o obiegu zamkniętym jest jednym z najważniejszych kierunków rozwoju współczesnej gospodarki i stanowi podstawę wielu nowych regulacji środowiskowych obowiązujących w Unii Europejskiej. Jej celem jest ograniczenie zużycia surowców, zmniejszenie ilości odpadów oraz wydłużenie cyklu życia produktów.
Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność dostosowania procesów produkcyjnych, opakowań i sposobu gospodarowania materiałami do nowych wymagań. Jednocześnie wdrażanie zasad GOZ może przyczynić się do obniżenia kosztów działalności, zwiększenia efektywności oraz poprawy konkurencyjności przedsiębiorstwa.
Istotnym wsparciem w procesie transformacji mogą być środki pochodzące z Funduszy Europejskich, które umożliwiają sfinansowanie zarówno opracowania modelu biznesowego GOZ, jak i inwestycji służących wdrożeniu rozwiązań zgodnych z gospodarką o obiegu zamkniętym. Odpowiednie przygotowanie przedsiębiorstwa pozwala nie tylko spełnić wymagania wynikające z przepisów prawa, ale również wykorzystać dostępne instrumenty finansowe wspierające rozwój nowoczesnych i zrównoważonych technologii.
Podstawa prawna
- Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. 2001 Nr 62 poz. 627 z późn. zm.)
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów (z późn. zm.).
- Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz.U. 2013 poz. 21 z późn. zm.)
